De vroege ochtend in een voorjaarsbos is heeft iets magisch. De zon die laag tussen de dennen door strijkt, en de kraaiheide die met miljoenen spiegeltjes de lucht weerkaatst. Witte plekken in een mozaïek van donkergroen.

De schoonheid van een zingende vliegenvanger met tegenlicht. De zon die de uitstaande witte veertjes doet oplichten. Een vogel met een aura.

Op deze mooie dag hebben de vliegenvangers er weer wat meer geloof in dat er dit jaar nog gebroed kan worden. Een fanatiek baltsende man geeft ook mij weer hoop. Hij zingt in de nestopening, en gaat een paar keer zingend naar binnen. Ik kan de vrouw niet vinden. Of toch… Een tweede vliegenvanger bij de nestkast. Volgens mij is het ook een man. Spelen die bij elkaar vadertje en moedertje om het seizoen toch wat dragelijk te houden?

Wanneer ga je je ergens zorgen over maken? Ik weet al wel even dat de vliegenvangers in onze nestkastgebieden aan het afnemen zijn, maar als er de komende week geen wonder gebeurt, dan is de trend over de afgelopen 13 jaar wel heel erg negatief. We lijken zo maar de helft van het aantal vliegenvangernesten te zijn verloren. Dat is 5% afname per jaar! In eerste instantie dacht ik dat het misschien wel een natuurlijk fenomeen zou zijn: na de snelle toename in aantallen die het gevolg was van de vele nestkasten die we in 2007 ophingen, zou een afname kunnen volgen, waarna de aantallen zouden stabiliseren. Vanaf 2018 leek het daar ook wel wat op, en we hadden zelfs een kleine opleving in 2021. Maar op de langere termijn is er sinds 2013 een gestage afname zichtbaar. Dat is niet alleen zorgelijk voor de vliegenvangers, maar misschien ook voor ons onderzoek. Hoewel…. Het cynische is dat je gemakkelijker geld krijgt om een (vermeend) probleem in de natuur te bestuderen, dan om een gezonde natuur beter te begrijpen. Ik heb daar zelf ook een tijdje van geprofiteerd, omdat ons onderzoek zo goed de negatieve effecten van klimaatverandering kon aantonen.

Waar deze afname door komt is momenteel nog gissen. Ik vind het nu onwaarschijnlijk om het aan klimaatverandering toe te schrijven, maar misschien is dat alleen met de vernauwde blik die verwacht dat die effecten vooral gaan via de vervroeging van het voorjaar. Dat was steeds het idee, dat het voorjaar wel vervroegde maar de vliegenvangers dit niet konden bijbenen. Maar de afgelopen 20 jaar is het voorjaar hier in Drenthe niet meer vervroegd, en zijn de vliegenvangers juist wel eerder aangekomen. Waarschijnlijk zijn ze momenteel beter gesynchroniseerd met de rupsenpiek dan in het verleden. De vraag is of die afname die wij waarnemen een heel lokaal fenomeen is, of dat het groter is. Ik zal weer eens navraag doen bij andere nestkastonderzoekers in Uffelte en Staphorst om hun trends te zien. En op Nederlandse schaal lijkt het juist crescendo te gaan, met volgens SOVON een verdubbeling in aantallen sinds 2000. Maar misschien zit hier ook wel een addertje onder het gras, want de SOVON tellingen zijn gebaseerd op zingende mannen, en als er steeds meer vliegenvangers geen vrouw krijgen dan blijven de mannen veel langer doorzingen.

Als de afname heel lokaal blijkt te zijn, dan is de vraag of het bijvoorbeeld komt door onze strijd om de marters buiten de nestkasten te houden. Zouden onze anti-marterkorfjes erger zijn dan de kwaal? Ik kan het me moeilijk voorstellen. Of is het de afname van insecten, mogelijk door het excessieve gebruik van landbouwgif (in bijvoorbeeld de lelieteelt)? En waarom neemt het aantal mannen veel minder sterk af?

Gisterochtend vroeg sprak ik Joop Kleine in het bos. Joop is inmiddels boven de 80 en heeft al ruim 50 jaar broedvogels geinventariseerd op het Dwingelderveld en de bossen daar omheen. Volgens Joop worden de bossen de laatste jaren veel stiller. Dus niet alleen vliegenvangers die afnemen, maar ook andere gewone soorten zoals roodborst, fitis en vink. Misschien is het tijd om me hier toch ook zorgen over te gaan maken.